274 Camiden 1'i Kaldı

Belgrad'da bir zamanlar 274 cami vardı. Bugün bir tane ayakta. Bosna'da Ferhadiye dinamitle uçuruldu. Foça'da camiler var ama Bosnaklar yok. Bu, Balkanlarda Osmanlı mirasının ne kadar hızlı ve sistematik biçimde silinebildiğinin hikâyesi.

Balkanlar'a giden Türk gezginlerin çoğu “buralar Osmanlı topraklarıydı” duygusuyla yola çıkar. Beklenti makul: tarihi camiler, hanlar, çarşılar, bir devamlılık hissi. Bazı şehirlerde bu his karşılanır. Bazılarında ise yok olmuş bir medeniyetin boşluğuyla karşılaşırsınız.

Bu yazı o boşluğu anlamaya çalışıyor. Sırbistan ve Bosna-Hersek'teki Osmanlı mirasının neyin hayatta kaldığını, neyin bilinçli olarak yok edildiğini ve bugün bu şehirlere giderseniz ne göreceğinizi anlatıyor. Turizm rehberi değil, tarihsel bağlam. Çünkü bağlam olmadan bu şehirler sadece taş yığınıdır.

274'ten 1'e: Bayraklı Camii

Belgrad'a ilk kez gidenler Kalemegdan Kalesi'ni görür, Knez Mihailova Caddesi'ni yürür, Tuna kıyısına iner. Bunların hepsini yapıp şehirden ayrılırken “iyi bir şehirdi” der giderler. Ama pek azı Bayraklı Camii'ni bulur.

Bayraklı Camii, Belgrad'da bugün hâlâ ayakta olan tek camidir. 1575'te inşa edilmiş, Osmanlı'nın şehirden çekilmesinden sonra defalarca tahrip edilmiş, bir dönem kiliseye çevrilmiş, sonra geri alınmış. TİKA'nın restorasyon çalışmalarıyla bugün ibadete açık. Cumartesi ve Pazar sabahları küçük bir cemaat burada toplanıyor.

Neden sadece 1 cami kaldı? Çünkü 274'ü yıkıldı. Bir kısmı Osmanlı'nın çekilmesinin hemen ardından, bir kısmı 19. yüzyılda, bir kısmı 20. yüzyıl boyunca. Bazıları kiliseye, bazıları depoya dönüştürüldü, çoğu yıkıldı. Bu, tesadüf değil politikaydı.

Bayraklı Camii'ni ziyaret etmek için Dorćol semtine gidin. GPS şaşırabilir; “Bayrakli Dzamija” yazarak aratın. Etrafı şimdiye mütevazı bir mahalle olmuş. Mimarisi İstanbul'a kıyasla sade. Ama Belgrad'da 500 yıllık bir camide ezan okunuyor — bunu bilen kaç turist vardır?

Dinamitin Mirası: Ferhadiye ve Arnaudija

Banja Luka, Bosna-Hersek'in Sırp Cumhuriyeti'nin başkentidir. 1990'ların savaşında en ağır Osmanlı mirası kayıplarından ikisi burada yaşandı.

Ferhadiye Camii, 1579'da Ferhad Paşa tarafından yaptırılmıştı. Balkanlardaki en önemli 16. yüzyıl Osmanlı yapılarından biriydi — kubbe oranları, minare detayları, mihrap işçiliğiyle mimari tarih kitaplarında yer alacak düzeyde. 7 Mayıs 1993'te, savaşın en karanlık döneminde, dinamitle yıkıldı. Dönemin belediye başkanı kamuoyu açıklamasında “meydan açıldı” dedi.

Aynı gece birkaç saat sonra yakınlardaki Arnaudija Camii de yıkıldı (1587). İki tarihi yapı, tek gecede, tek bir kararla.

2001'de uluslararası baskılar sonucunda Ferhadiye'nin yeniden inşaatına başlandı. 2016'da tamamlandı — Bosna Vakıflar İdaresi ve uluslararası fonlarla finanse edildi. Yeni yapı fena değil. Ama orijinal 16. yüzyıl taşı, orijinal işçilik geri gelmiyor. Dinamit bu konuda çok kesin sonuç veriyor.

Banja Luka'ya gidiyorsanız yeni Ferhadiye'yi ziyaret edin. Hem yeni yapıyı, hem yokluğun ağırlığını hissedebilmek için orijinal fotoğrafları önceden araştırın. İki görüntüyü yan yana tutmak; tarihin nasıl tersine döndürülemeyeceğini anlamak için yeterli.

Camiler Var, Bosnaklar Yok: Foça

Foça, Bosna-Hersek'in güneydoğusunda, Drina Nehri kıyısında küçük bir şehir. Osmanlı döneminde Foça, Balkanlardaki en önemli Müslüman şehirlerinden biriydi. 12'yi aşkın tarihi cami, tekke, han vardı. Alaca Camii (Renkli Cami), Aladza Camii olarak da bilinir ve 16. yüzyıldan kalmaydı — Balkanlardaki nadir boyalı camilerden biri.

1992'de şehir, etnik temizlik operasyonlarının merkezine girdi. Bosnaklar toplu olarak sürüldü ya da öldürüldü. Camiler yakılıp yıkıldı. Aladza Camii dinamitle uçuruldu — taşların parçalanmaması için özel bir patlayıcı düzeneği kurulmuştu.

Bugün Foça'nın nüfusu neredeyse tamamen Sırp. Şehrin adı savaş döneminde “Srbinje” olarak değiştirildi (2004'te geri alındı). Aladza Camii restore edildi — 2019'da, 27 yıl sonra. Cami ayaktadır; ama cami açıldığında etrafta cemaat yoktu.

Foça'ya gitmek kolay değil — ulaşım zahmetli, şehir turistik değil. Ama gitmeyi seçerseniz, bu şehir size başka bir şey öğretir: bir yapıyı restore edebilirsiniz, ama yok edilen insan dokusunu restore edemezsiniz.

Hayatta Kalan Şehir: Gazi Hüsrev Bey Camii

Bu yazıda ağırlıklı olarak kayıptan konuştuk. Ama Bosna'da bir şehir var ki Osmanlı dokusu büyük ölçüde korunmuş: Saraybosna.

Başçarşı, 16. yüzyıl planlı Osmanlı çarşısının dünyadaki en iyi korunmuş örneklerinden biri. Gazi Hüsrev Bey Camii (1531) Balkanlardaki en büyük ve en özenli Osmanlı yapılarından biri, hâlâ ibadete açık. 1990'lardaki kuşatmada (1992-1996) caminin minaresine top mermileri isabet etti. Binanın kendisi ayakta kaldı.

Saraybosna'ya gittiğinizde Başçarşı'da en az bir sabah geçirin. Saatli Kule'nin yanında sabah kahvesi iç, sonra Gazi Hüsrev Bey Camii'nin avlusuna gir. Şehrin geri kalanı bu merkezden açılıyor. Başçarşı'ya yürüme mesafesinde kalacak yer bulmak için buraya bakın.

Sırbistan'da Osmanlı Mirasının Durumu

Belgrad dışında Sırbistan genelinde Osmanlı yapıları ya çok az kalmış ya da ikincil işlevlere kavuşmuş. Niş (Niş) ve Novi Sad'da birkaç han kalıntısı, hamam izleri var. Ama Müslüman nüfus kalmadığı için bu yapıları koruyan bir topluluk da yok.

İstisna: Novi Pazar. Sırbistan'ın güneybatısındaki bu şehir, Sancak bölgesinin merkezi. Nüfusun büyük çoğunluğu Boşnak Müslüman. 25'i aşkın Osmanlı dönemi camisi burada ayakta — Altun-Alem Camii (1528), Arap Camii ve daha fazlası. Sırbistan'da canlı bir Osmanlı dini mimarisi görmek istiyorsanız, Novi Pazar ayrı bir yazıyı hak ediyor.

Bir şehrin tarihini anlamak için bazen orada ne olmadığına bakmak gerekiyor. Belgrad'da 274 camiden 1 tanesi hayatta. O 1 tanesi gidip görün — kalan 273'ün yokluğunu da görürsünüz.

Pratik Bilgiler

Belgrad için

İstanbul'dan Belgrad'a direkt uçuşlar mevcut, ortalama 1.5-2 saat. Kiwi üzerinden kombine rotaları karşılaştırabilirsiniz. Belgrad'da kalmak için merkezi oteller için buraya bakın.

Bayraklı Camii

Dorćol semtinde, Gospodar Jevremova Sokak'ta. Harita üzerinde “Bayrakli Dzamija” olarak aratın. Cuma namazı kalabalık, diğer günler sakin. Ziyaret serbesttir, giriş ücretsizdir.

Banja Luka

Saraybosna'dan 2,5-3 saatlik otobüs yolculuğu. Ferhadiye Camii şehir merkezinde. Banja Luka tek başına bir gezi destinasyonu olmayabilir ama Bosna rotasına entegre etmek mantıklı.