Balkanlarda Hâlâ Ezan Okuyan Şehirler

Birinci yazıda Belgrad'daki 274 camiden kalan tek birini, dinamitle yıkılan Ferhadiye'yi, Bosnaksız kalan Foça'yı anlattık. Bu yazı öbür taraf: hâlâ ayakta duran, ibadete açık, ezan okunan yerler. Kosova, Makedonya, Karadağ.

Balkanlar'da Osmanlı mirasını ararken karanlık bir tablo çıkıyor ortaya — ama tablonun tamamı karanlık değil. Bazı şehirlerde minareler hâlâ yükseliyor. Bazı camilerde sabah namazında cemaat oluşuyor. Bazı semtlerde 500 yıllık bir devamlılık var.

Bu yazı o şehirlerin haritası. Bir turizm rehberi değil: her yapının ne anlam taşıdığını, neden hayatta kaldığını, neden gitmeye değer olduğunu anlamaya çalışan bir tur. Birinci yazıyı okumadıysanız — Sırbistan ve Bosna'daki yok edilen Osmanlı mirasını anlattığımız yazı — oradan başlayın, bu yazı daha anlamlı gelecek.

Kosova: Osmanlı'nın Başladığı Yer

1389. Kosova Ovası. Sultan I. Murat, Balkanlar'ı kalıcı olarak fethetme sürecinde burada hayatını kaybetti. Dört yüz yıl sonra başlayacak sistemli çekilmeye kadar Osmanlı bu topraklarda kaldı. Ve Kosova'da bu geçmişin izleri diğer Balkan ülkelerine kıyasla çok daha güçlü biçimde yaşıyor.

Bunun nedeni demografik: Kosova nüfusunun yaklaşık yüzde 95'i Arnavut, büyük çoğunluğu Müslüman. Miras korunuyor çünkü yaşayan bir topluluk var. Koruma bir tercih değil, kimliğin bir parçası.

Priştine: İki Tarihi Cami

Priştine, modern ve hızlı büyüyen bir başkent görünümü veriyor. Ama şehrin merkezine yakın iki cami var ki bunlar Balkanlardaki en eski Osmanlı yapıları arasında sayılıyor.

Sultan Murat Camii — adını 1389'da hayatını kaybeden sultandan alıyor. Orijinal yapı 14. yüzyıl sonuna dayanıyor. Defalarca hasar gördü, restore edildi. Bugün ayakta ve ibadete açık. Şehir merkezinden yürüme mesafesinde.

Fatih Camii ise 1461 tarihli — Konstantinopolis'in fethinin hemen ardından Fatih Sultan Mehmet tarafından yaptırılmış. Priştine için sembolik bir anlam taşıyor: Fatih'in Balkan politikasının somut bir ifadesi. Küçük ve mütevazı bir yapı, ama 560 yıllık sürekliliği var.

Priştine'de bu iki camiyi ziyaret edecekseniz, şehrin yeni inşaatlarının ortasında eski dokuyu aramaya hazır olun. Kontrast burada çok sert: yüzlerce yıllık yapıların yanında beş yıllık gökdelenler.

Prizren: Osmanlı'nın Doruğu

Kosova'da Osmanlı dokusu en yoğun biçimde Prizren'de hissedilir. Saraybosna'nın Başçarşı'sına çok benzer — ama daha küçük, daha az turist, daha az kalabalık. Ve bu fark Prizren'i bazıları için daha değerli kılıyor.

Sinan Paşa Camii (1615), Gazi Mehmet Paşa Hamamı (15. yüzyıl, hâlâ işletiliyor), Tabakhane Köprüsü ve birden fazla tekke. Şehri bir sabah boyunca yürüyerek gezip bütün bu yapıları görebilirsiniz — Prizren küçük. Ama küçüklüğü bir yoğunluk gibi: adım başı Osmanlı dönemi bir iz çıkıyor.

Prizren için ayrı ve kapsamlı bir yazımız var: Prizren: Beş İmparatorluğun Geçtiği Şehir.

Makedonya: Boyalı Camiler ve Eski Çarşı

Kuzey Makedonya, Osmanlı döneminde Rumeli'nin idari merkezi konumundaydı. Üsküp (Skopje) Rumeli Eyaleti'nin başşehri olarak üç yüz yılı aşkın süre yönetim merkezi işlevi gördü. Bu tarih bugün şehrin Eski Çarşı'sında (Çarşiya e Vjetër) hâlâ görünüyor.

Üsküp: Mustafa Paşa ve Diğerleri

Üsküp'te Osmanlı dönemi camilerinin en önemlisi Mustafa Paşa Camii (1492). Taş Köprü'nün hemen yakınında, Eski Çarşı'ya girişte konumlanıyor. Mimari olarak oldukça sağlam — tek büyük kubbeli, zarif minare, iyi korunmuş iç mekân. Depremlerde hasar gördü (Üsküp 1963 depreminde büyük yıkım yaşadı), restore edildi.

Yakınlarda Yahya Paşa Camii (1504) ve İshak Bey Camii de var. Eski Çarşı'yı gezerken bu camiler arasında yürümek garip bir his veriyor: etrafta dükkânlar, kahveler, turistler — ama her köşede yüzlerce yıl öncesinden kalma bir taş yapı.

Tetovo: Balkanlardaki En Renkli Cami

Üsküp'ten bir saat batıda, Şar Dağı eteklerinde Tetovo şehri var. Nüfusun büyük bölümü Arnavut Müslüman. Ve burada, Balkanlarda eşi benzeri olmayan bir yapı var: Sarena Camii (Renkli Cami, Alaca Camii olarak da bilinir).

1438'de Abdurrahman Paşa tarafından yaptırılmış. Dış cephenin tamamı elle çizilmiş renkli desenlerle kaplı — floral motifler, geometrik şekiller, parlak boyalar. Osmanlı çini geleneğinin taşra yorumu değil; başlı başına bir sanat eseri. Balkanlar'daki tüm Osmanlı yapıları arasında en çok dikkat çekenidir muhtemelen.

Tetovo turizm açısından henüz gelişmemiş — bu iyi ve kötü aynı anda. İyi: kalabalık yok, cami sakin, fotoğraf çekmeye alan var. Kötü: ulaşım zorlu, yemek seçeneği az. Üsküp'ten günübirlik gidip dönen rotalar var.

Karadağ: Arnavut Müslümanların Mirası

Karadağ'ı çoğunlukla Budva'nın denizi, Kotor'un kalesinden tanıyoruz. Ama Karadağ'ın Osmanlı dönemi dokusu, kıyı şeridinin çok dışında, güneyde ve iç bölgelerde yaşıyor.

Podgorica: İki Cami

Başkent Podgorica'da iki Osmanlı dönemi yapısı öne çıkıyor. Stara Varoş (Eski Şehir) semtindeki küçük cami ve yakınlarındaki Osmanlı dönemi han kalıntıları. Modern Podgorica bu tarihi dokunun büyük bölümünü yutmuş durumda — şehir 20. yüzyılda büyük ölçüde yeniden kuruldu (İkinci Dünya Savaşı bombalamalarından sonra). Ama Stara Varoş yürünmeye değer.

Bar ve Ulcinj: Osmanlı Kıyı Şeridi

Karadağ'ın güneyine inildikçe tablo değişiyor. Bar'da bir Osmanlı dönem camisi var — küçük ama bakımlı. Eski Bar (Stari Bar) ise ayrı bir kategori: yıkık bir Osmanlı-Venedik kenti kalıntısı, dağın üzerinde. Girişi ücretli, tırmanış zahmetli. Ama görüntü başka türlü.

Ulcinj ise farklı bir Karadağ deneyimi. Şehir nüfusunun yaklaşık yüzde 73'ü Müslüman Arnavut. Bu oran Karadağ ortalamasının çok üzerinde ve şehrin dokusuna doğrudan yansıyor: birden fazla cami, aktif Müslüman mahallesi, Ramazan döneminde farklı bir atmosfer.

Ulcinj'de deniz tatilini tercih edenlerin çoğu sadece plajı görür. Ama eski kaleyi (Kalaja) ve aşağısındaki eski şehri gezerseniz bambaşka bir Karadağ'la karşılaşırsınız. Osmanlı dönemi mimarisi, Arnavutça tabelalar, denize bakan minareler. Ulcinj'de eski kaleye yakın konaklama için buraya bakın.

Blagay Tekkesi: Bosna'nın Sessiz Mucizesi

Bosna bu yazının konusu değildi — onu birinci bölümde ele aldık. Ama bir istisna var: Blagay Tekkesi, Mostar yakınlarında, Buna Nehri'nin kaynağında.

16. yüzyıldan kalma bu dervişler tekkesi, doğrudan kayalığın üzerine inşa edilmiş. Altında Buna Nehri kaynaklanıyor — günde 43 milyon litre su çıkıyor buradan. Yapının yarısı suyun üzerinde, yarısı kayanın içinde gibi görünüyor. Balkanlarda Osmanlı mirasına baktığımızda bu kadar dramatik bir doğal bağlamda başka yapı yok.

Mostar'a gittiğinizde Blagay Tekkesi kesinlikle günlük programa girmeli. Mostar'dan yaklaşık 15 km, taksi ya da araçla yarım saat. Giriş ücretli, az da olsa.

Sırbistan'ın Öteki Yüzü: Novi Pazar

Birinci yazıda Belgrad'da 274 camiden 1'inin kaldığını anlattık. Ama Sırbistan'ın güneybatısında tamamen farklı bir tablo var.

Novi Pazar, Sancak bölgesinin merkezi. Nüfusun yüzde sekseninden fazlası Boşnak Müslüman. Şehirde 25'i aşkın Osmanlı dönemi yapısı ayakta — Altun-Alem Camii (1528), Arap Camii ve daha fazlası. Peter's Kilisesi gibi Bizans yapılarıyla birlikte bu şehir Balkanlardaki tarihi çeşitliliğin nadir örneklerinden biri.

Novi Pazar turistik açıdan çok az biliniyor. Ulaşım zahmetli (Belgrad'dan 4-5 saat otobüs). Ama Sırbistan rotasına giren, Belgrad'ın ötesini merak eden gezginler için sürpriz bir şehir.

Balkanlarda Osmanlı mirasını aramak, bazen en beklenmedik yerlerde bir minare görmek demek. Tetovo'nun boyalı camisinin önünde durduğunuzda, Ulcinj'de sabah ezanını duyduğunuzda — 500 yıl önce kurulan bir şeyin hâlâ devam ettiğini anlıyorsunuz.

Pratik Bilgiler

Kosova için

İstanbul'dan Priştine'ye direkt uçuşlar mevcut. Kiwi üzerinden uçuş karşılaştırması için buraya bakın. Priştine'de konaklama için buraya bakın. Prizren'e Priştine'den minibüsle yaklaşık 1,5-2 saat.

Makedonya için

İstanbul'dan Üsküp'e direkt uçuşlar var. Kombine rotalar için Kiwi'ye bakın. Tetovo, Üsküp'ten otobüsle 45-60 dakika. Üsküp'te Eski Çarşı yakını otel için buraya bakın.

Sarena Camii (Tetovo)

Giriş ücretli, genellikle 1-2 Euro. Ziyaret saatlerini önceden kontrol edin — Cuma namazı saatlerinde turist girişi kısıtlanabiliyor. Fotoğraf için sabah ışığı ideal.